Həşərat Dişləməsi və Sancması

Yay aylarında bakı və ətraf ərazilərdə insanlar açıq havada daha çox vaxt keçirir. Bağ evi, kənd təsərrüfatı işləri, pikniklər və yay düşərgələri – bunlar hamısı həşərat dişləməsi və sancması riskini artırır. Ümumdünya səhiyyə təşkilatının (üst) məlumatına görə, dünyada hər il təxminən 1 milyard insan müxtəlif həşərat dişləməsinə məruz qalır. Çoxu sadə qaşıntı ilə keçir, bəziləri isə ciddi allergik reaksiya, yoluxucu xəstəlik, hətta həyati təhlükə ilə nəticələnə bilir.

Azərbaycanda bu mövzu xüsusilə kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan ailələr, yay düşərgələrində iştirak edən uşaqlar, səyahətçilər və bağ sahibləri üçün aktualdır. Düzgün ilkin yardım və vaxtında dermatoloqa müraciət, bəzi hallarda həyati əhəmiyyət kəsb edir.

Həşərat dişləməsi və sancması nədir?

Həşərat dişləməsi – qanla qidalanan həşəratların dərini deşərək qan sorarkən ifraz etdiyi maddələrin immun sistemdə reaksiya yaratmasıdır. Həşərat sancması – əsasən arı və eşşəkarı kimi zəhərli həşəratların müdafiə məqsədli iynə buraxmasıdır. Dişləmə və sancma mexanizmləri fərqli olsa da yaratdığı əlamətlər bəzən oxşar olur.

Bakıda ən çox rast gəlinən həşərat dişləməsi və sancmasının əlamətləri

• Ağcaqanadlar. Bakıda və ətraf qəsəbələrdə ən çox rast gəlinən dişləyici həşəratdır. Dişi ağcaqanadlar qanla qidalanır və dişləmə zamanı dəridə antikoaqulyant maddə ifraz edərək qan laxtalanmasının qarşısını alır. Bu, bədəndə histamin reaksiyası yaradaraq qaşıntı, qızartı və ödemə səbəb olur. Tropik ölkələrdə zika, dengue kimi viruslar daşıyır, azərbaycanda əsas risk yerli allergik reaksiyadır.
• Gənələr. Yay aylarında abşeron və bakı ətrafı meşəlik, otlu sahələrdə aktivləşir. Gənə dərini deşərək qidalanır. Gənə tutunması saatlarla davam edə bilər və lyme xəstəliyi (borrelioz), krım-kongo qanaxma qızdırması kimi təhlükəli infeksiyaların ötürücüsüdür. Kənd təsərrüfatı işçiləri və heyvandarlıqla məşğul olan ailələr risk altındadır.
• Arılar və Eşşəkarılar. Bağ evləri, bağçılıq və arıçılıq təsərrüfatları olan ərazilərdə yay aylarında sancma halları geniş yayılıb. Sancma zamanı zəhər daxil olur ki, tərkibində histamin, fermentlər və digər bioloji aktiv maddələr var. Həssas insanlarda arı sancması anafilaktik şok yarada bilər.
• Qara milçəklər. Əsasən çay, göl kənarında, rütubətli ərazilərdə çoxalır. Dişləmələri ağrılı olur, yerli ödem və qıcıqlanma yaradır. Tropik zonalarda onkoserkoz (çay korluğu) xəstəliyinin daşıyıcısıdır, azərbaycanda bu xəstəlik nadir hallarda rast gəlinir.
• Qum milçəkləri. Leyşmanioz parazitini yayır. Bu parazit dəridə sağalmayan xoralar və çapıqlar buraxır. Azərbaycanın bəzi aran zonalarında (məsələn, kür-araz ovalığı) sporadik hallarda müşahidə olunur.

Həşərat dişləməsi və sancmasının simptomları

Yerli simptomlar

• Qızartı (eritema): dərinin dişlənən və ya sancılan hissəsində qan damarlarının genişlənməsi nəticəsində yaranır.
• Ödem (şişkinlik): toxumada maye toplanması.
• Papula/vezikula: kiçik qabarcıqlar.
• Qaşıntı və yanma: histamin reaksiyası nəticəsində yaranır.

Sistemik simptomlar

• Yüksək qızdırma
• Ürəkbulanma, başgicəllənmə
• Övrə – yayılmış səpgilər
• Anafilaktik şok – nəfəs darlığı, boğaz ödemi, təzyiqin qəfil enməsi

Bakıda təhlükəli əlamətlər

• Şişkinlik 48–72 saatdan uzun davam edirsə
• İrinlənmə, qızartının yayılması
• Boğulma, nəfəs çətinliyi, başgicəllənmə
• Arı sancması bakıda – epipen istifadəsi həyati vacib ola bilər

Həşərat dişləməsinin Səbəb ola biləcəyi yoluxucu xəstəliklər

• Lyme xəstəliyi. Gənə borrelia burgdorferi bakteriyasını daşıyır. Tipik əlamət: erythema migrans – hədəf nişanı şəklində səpgidir. Müalicə gecikərsə, oynaq ağrısı, sinir sistemi problemləri yaradır.
• Krım-Kongo qanaxma qızdırması Kənd təsərrüfatı sahəsində çalışanlar üçün azərbaycanda ciddi riskdir. Gənə dişlədikdə və ya yoluxmuş heyvan qanı ilə təmasda virus qana keçir. Əzələ ağrısı, daxili qanaxma və yüksək qızdırma yaradır.
• Leyşmanioz. Qum milçəkləri ilə yayılır. Dərinin uzun müddət sağalmayan xoraları, çapıqları ilə müşayiət olunur.

İlkin Tibbi Yardım – Bakıda həşərat dişləməsi və sancması zamanı nə etməli?

Həşərat dişləməsi və sancması baş verdikdə ilkin tibbi yardımın düzgün aparılması ağırlaşmaların qarşısını alır. Bakı iqlimi yay aylarında həşərat fəallığını artırdığı üçün aşağıdakı addımlar mütləqdir:

• Dişləmə və sancma yerini təmizləyin: Əvvəlcə əllərinizi sabunla yuyun. Daha sonra dişləmə və ya sancma yerini ilıq sabunlu su ilə diqqətlə yuyun. Bu, ikincili bakterial infeksiyanın qarşısını alır.
• Soyuq kompres tətbiq edin: Ödem və qaşıntını azaltmaq üçün təmiz buz paketini və ya soyuq nəm parça qoyun. Kompresi 10–15 dəqiqə saxlayın, gün ərzində bir neçə dəfə təkrarlayın.
• Qaşımaqdan çəkinin: Qaşımaq dişlənmiş ərazidə kiçik yaralar yaradır, bakteriyaların dərinin alt qatına keçmə riskini artırır. Uşaqlarda bu xüsusilə vacibdir.
• Antihistaminlər qəbul edin: Əgər qaşıntı və şişkinlik güclüdürsə, ağızdan qəbul edilən antihistaminlər (loratadin, cetirizin) kömək edir. Allergiyası olan şəxslər həkimlə məsləhətləşməlidir.
• Kortikosteroid krem istifadə edin: Güclü qızartı və qaşıntı varsa, hidrokortizon %1 krem qısa müddətlik rahatlaşdırır. Lakin kremi dermatoloqun tövsiyəsi olmadan uzun müddət istifadə etmək olmaz.
• Arı sancması: Arı sancmasında iynə (gərçək) bəzən dəridə qalır. Steril pinset və ya plastik kartın kənarı ilə iynəni sağa-sola sürüşdürərək çıxarın – dartmaq olmaz, zəhər kisəsini sıxa bilər.
• Gənə tutunması: Gənə bədəndə yapışıbsa, baş hissə qopmadan çıxarılmalıdır. Steril pinsetlə gənəni dərinin yaxın yerindən tutub yavaşca düz yuxarı çəkin. Əgər baş hissə qalıbsa, yaraya toxunmayın, Bakıda dermatoloqa müraciət edin.
• Sancma sonrası əlamətləri izləyin: Hər hansı şişkinlik böyüyürsə, qızdırma, ürəkbulanma və başgicəllənmə yaranırsa, dərhal həkimə göstərin.

Həşərat dişləməsi və sancmasının müalicəsi

Bəzi hallarda ilkin yardım kifayət etmir. Xüsusilə Bakıda təcili yardım tələb edən hallara hazır olmaq vacibdir:

• İrinlənmə və sellulit: Dişləmə yeri qızarır, isti olur, irin axırsa – dermatoloq antibiotik məlhəm və ya sistemik antibiotik kursu yazır.
• Lyme xəstəliyi: Gənə sancmasından 7–14 gün sonra “hədəf nişanı” səpgisi yaranarsa, doksisiklin və ya amoksisillin başlanır. Vaxtında müalicə əksər hallarda tam sağalma ilə nəticələnir.
• Krım-Kongo Qanaxma Qızdırması: Qızdırma, əzələ ağrıları, zəiflik, dəri altı qanaxma əlaməti varsa – xəstə dərhal hospitalizasiya olunmalı, virus əleyhinə müalicə başlanmalıdır.
• Anafilaktik şok: Təcili EpiPen inyeksiyası (adrenalin), həkim tərəfindən kortikosteroid, antihistamin inyeksiya, oksigen terapiyası tətbiq olunur.
• Allerqoloq konsultasiyası: Əgər arı sancması və ya həşərat sancması təkrarlanırsa, allergiya testi və xüsusi immunoterapiya planı tövsiyə olunur.

Həşərat dişləməsi və sancmasının qarşısının alınması – Bakı üçün tövsiyələr

Həşərat dişləməssi və sancmasının qarşısını almaq onu müalicə etməkdən qat-qat asandır. Bakı üçün profilaktik tədbirlər:

• Geyim seçimi: Uzunqol, açıq rəngli, bədəni tam örtən paltar geyinin. Açıq ərazilərdə şalvar balaqları corabın içinə salın.
• Repellant istifadəsi: DEET (20–50%) və ya pikaridin tərkibli sprey açıq bədən hissələrinə çəkilə bilər. Uşaqlarda yaşa uyğun dozaya diqqət yetirin.
• Evdə qorunma: Pəncərə və qapılara tor taxın. Gecələr ağcaqanad torundan istifadə edin.
• Heyvan baxımı: Ev heyvanlarının müntəzəm antiparazitar müayinəsi gənə riskini azaldır.
• Səyahət öncəsi hazırlıq: Tropik ölkələrə getməzdən əvvəl vaksinasiya və profilaktik dərman barədə həkimdən məsləhət alın.

Təbii vasitələr

• Aloe Vera geli: Qaşıntı və qızartını yumşaldır.
• Soda pastası: İlıq su ilə qarışdırılıb kompres edilir.
• Çay ağacı yağı: Antiseptik təsirə malikdir. Dəri həssaslığı olanlarda istifadə etməzdən əvvəl test edin.

Həşərat dişləməsi və sancması ilə bağlı ən çox verilən suallar

Nəticə

Həşərat dişləməsi və sancması, Bakı şəraitində yay mövsümünün ən geniş yayılmış dəri zədələnmələrindən biridir. Əksər hallarda zərərsiz ötüşsə də, bəzi hallarda allergik reaksiyalar, bakterial infeksiyalar və yoluxucu xəstəliklər kimi ciddi ağırlaşmalar yarada bilər. Risk qrupunda olanlar — uşaqlar, kənd təsərrüfatı ilə məşğul olanlar, açıq hava şəraitində işləyənlər — profilaktik qaydalara əməl etməli, ilkin tibbi yardımı düzgün tətbiq etməli və şübhəli simptomlar baş verdikdə vaxt itirmədən dəri xəstəlikləri üzrə ixtisaslaşmış mütəxəssisə = dermatoloqa müraciət etməlidirlər. Unutmayın: vaxtında tədbir sağlamlığınızı qoruyan ən etibarlı vasitədir.